فانتزی زدگی و فردگرایی خانواده را تهدید می کند

فانتزی زدگی و فردگرایی خانواده را تهدید می کند

به گزارش مدل کودک به نقل از مهر، نشست تخصصی «خانواده؛ پیشران تمدن نوین» با حضور سجاد مهدی زاده، پژوهشگر حوزه خانواده، سیده معصومه طباطبایی و سیده فاطمه نعمتی، محققان حوزه اجتماعی و خانواده و به همت دفتر جریان حکمت ملی عراق در تهران انجام شد.
در این جلسه، محققان به بررسی دلایل تأثیرگذار بر کاهش تمایل به تشکیل خانواده، چالش های حفظ و ادامه زندگی مشترک، تأثیر رسانه ها و فضای مجازی بر الگوهای خانوادگی و همینطور نقش خانواده در تربیت نسل آینده پرداختند.

معنای زندگی تغییر کرده است

سجاد مهدی زاده، پژوهشگر حوزه خانواده، با اشاره به لزوم بررسی تقدم و تأخر دلایل تأثیرگذار بر فروپاشی خانواده اظهار نمود: ابتدا باید مشخص نماییم که آیا ساختار خانواده از هم گسسته است یا این که عامل دیگری سبب این فروپاشی شده است. برای پاسخ به این پرسش باید تقدم و تأخر زمانی عوامل را بررسی نماییم تا مشخص شود چه چیزی لطمه دیده که در نهایت به نهاد خانواده لطمه زده است.
وی افزود: خانواده امروز با خطرات جدی مواجه است؛ معنای زندگی در جامعه تغییر کرده و افراد برای غایات دیگری حرکت می کنند که در آن ازدواج در اولویت های نخست قرار ندارد.
این پژوهشگر حوزه خانواده اضافه کرد: جامعه تحت تأثیر رسانه ها گرفتار تغییر در حس زیبایی شناختی شده است و تا آن زمان که معنای زندگی و غایات ذهنی افراد تغییر نکند، طرح هایی مانند ازدواج آسان نیز نمی تواند به تنهایی گره گشای بحران های موجود در حوزه خانواده باشد.
مهدی زاده با اعلان اینکه بحران اصلی صرفا در انتخاب زوج یا زوجه نیست، اظهار داشت: گاهی تعهد ضروری جهت نگهداری خانواده و حل مسایل آنرا نداریم و برخی افراد اساساً برای تشکیل و حفظ خانواده تربیت نشده اند.

ساختارهای مدرن به خانواده لطمه زده اند

وی با اشاره به سه مرحله اصلی تشکیل، نگهداشت و تعاملات عاطفی، جنسی، ارتباطی و فکری در خانواده اظهار داشت: بحران اصلی آنجاست که ساختارهای عینی مدرن، از آپارتمان نشینی و استیجاری بودن محل سکونت گرفته تا جابه جایی های مکرر در سطح شهر و کشور، به نهاد خانواده لطمه زده است.
مهدی زاده افزود: زمانی که دانشجو برای تحصیل در مقاطع مختلف مجبور است به شهرهای غیربومی برود و از محیط حمایتی و هم فرهنگ خود جدا شود، مسیر زندگی او تغییر می کند و تشکیل خانواده به تاخیر می افتد. خود این پروسه متمرکز بر تحصیل و کنکور نیز اولویت های جوانان را تغییر داده و ازدواج را به حاشیه رانده است.
وی اضافه کرد: در کنار عوامل عینی و اقتصادی، اتفاقاتی که در مقام ذهن و خیال رخداده، آثار مخرب تری برجای گذاشته است. رکن اصلی خانواده، ضمانت عاطفی و جنسی است که در دوران اخیر و با ظهور رسانه ها گرفتار فانتزی زدگی شده است.
این پژوهشگر حوزه خانواده اشاره کرد: خیلی از زوج ها با این تصور وارد زندگی مشترک می شوند که باید تجربه ای کاملا رمانتیک و متفاوت داشته باشند، اما زمانی که با حقیقت های عادی زندگی مواجه می شوند، گرفتار سرخوردگی، یأس و خستگی از خانواده می شوند و امکان دارد به روابط موازی روی بیاورند.

فردگرایی جای خانواده را گرفته است

مهدی زاده با اشاره به روندهای جهانی در حوزه کاهش تمایل به تشکیل خانواده اظهار داشت: بر مبنای پژوهش های جهانی، بخش قابل توجهی از بزرگسالان در جوامع غربی مجرد هستند و این روند در جامعه ما نیز به یک پرسش تبدیل گشته است.
وی اضافه کرد: متاسفانه در مقالات پژوهشی داخل کشور، پژوهش های جامع و کاملی درباره ی چرایی متلاشی شدن خانواده ها یا حتی عدم ایجاد آن وجود ندارد.
این پژوهشگر حوزه خانواده با اعلان اینکه تمدن غرب زیست اجتماعی را بر زیست خانوادگی غلبه داده است، اظهار داشت: اخیراً جریانی با عنوان رشد فردی در جهان و حتی کشور ما شکل گرفته که در این روند نیز جایگاه خانواده مورد توجه کافی قرار نگرفته است؛ ازاین رو نیازمند طراحی یک الگوی تربیتی رشدی هستیم که فرد در آن، نیازمندی خود به خانواده را درک کند.
وی تاکید کرد: مادامی که معنای زندگی در جامعه اصلاح نشود و ازدواج برای افراد در اولویت های چندم قرار داشته باشد، خانواده با خطرات جدی مواجه خواهد بود.

خانواده صرفا ابزار تامین معاش نیست

در ادامه نشست، سیده معصومه طباطبایی، پژوهشگر حوزه خانواده، با اعلان اینکه خانواده بستری برای تمرین خیلی از مسئولیت هاست، اظهار نمود: تمدن ها به دست انسان ها ساخته می شوند و اسلام برای جایگاه انسانی، نگاهی متعالی و ویژه قائل است.
وی افزود: رشد یک فرزند در بستر خانواده در حقیقت زمینه ساز جامعه سازی و تحقق سعادت عمومی است و دین اسلام برعکس نگاه های تقلیل گرایانه، خانواده را صرفا ابزاری برای تامین معاش یا رفع نیازهای زیستی نمی داند، بلکه آنرا بستری امن برای تعالی انسان می شمارد.
این پژوهشگر حوزه خانواده با تکیه بر این که طبق روایات دینی، مسئولیت مادری نه فقط مانعی برای رشد فردی و اجتماعی نیست، بلکه فرصتی پرارزش برای تمرین مهارت های ارتباطی و مسئولیت پذیری است، اظهار داشت: در مقابل، رهاسازی نسل جوان و واگذاری تربیت آنان به جریان های کنترل نشده فضای مجازی، لطمه ها و خطاهای جبران ناپذیری بهمراه دارد.

«الگوی سوم زن»؛ تلفیق نقش اجتماعی و خانوادگی

طباطبایی اضافه کرد: اسلام مکتبی جامع نگر است که هم خلوت فردی انسان و هم تکالیف اجتماعی و ساختار نظام اسلامی را تبیین می کند.
وی اظهار داشت: تجلی این جامع نگری را می توان در مفهوم «الگوی سوم زن» در اندیشه رهبری مشاهده کرد؛ الگویی که در آن زن نه در انزوای خانوادگی محبوس است و نه مانند الگوی غربی بعنوان ابزاری در اجتماع رها شده، بلکه زنی کنشگر، توانمند و مسئولیت پذیر در کنار ایفای نقش مادری و همسری است.
این پژوهشگر حوزه خانواده افزود: در این نگاه، خانه داری و مادری نه اموری پیش پاافتاده، بلکه جایگاهی متعالی و اثرگذار محسوب می شوند.
طباطبایی اظهار نمود: تا آن زمان که انسان سازی و تعالی فردی محقق نشود و هر فرد مسئولیت خودرا به درستی بر عهده نگیرد، رسیدن به خانواده ای متعالی و به دنبال آن جامعه ای در تراز تمدن نوین اسلامی میسر نخواهد شد.
وی تاکید کرد: بر این اساس، بازبینی در خصوصیت های فردی و تقویت مسئولیت های شخصی، اولین و مهم ترین گام در این راه است.

هوش مصنوعی زیست بوم تربیتی خانواده را تغییر داده است

در ادامه، سیده فاطمه نعمتی، پژوهشگر حوزه اجتماعی، به تحلیل دگرگونی های خانواده در عصر ارتباطات دیجیتال پرداخت و اظهار داشت: در عصر حاضر خانواده در زمینه ای بین المللی تعریف می شود و این تغییر سبب شده تعریف سنتی خانواده تحت تأثیر الگوهای غربی قرار گیرد و با وجود ادعاهای توسعه، نهاد خانواده از درون با لطمه های جدی مواجه شود.
وی با اشاره به مفهوم بدن مندی در این دیدگاه بیان نمود: قبل تر بدن مندی بر مبنای کارکرد اجتماعی و خانوادگی تعریف می شد، اما حالا شبکه های اجتماعی این تعریف را تغییر داده اند. این دگردیسی پیوندی ناگسستنی با چرخه های اقتصادی کلان دارد و سبب شده استانداردهای زیبایی به یک آرمان تبدیل گردد.
نعمتی اشاره کرد: این روند نه فقط امنیت روانی زنان را هدف قرار داده، بلکه سبب گریز از مسئولیت های خانواده محور نیز شده است.

استفاده سریع از تلفن همراه شکاف نسلی را تشدید می کند

این پژوهشگر استفاده سریع کودکان از تلفن های هوشمند را نامناسب دانست و اظهار داشت: امروزه بالاتر از ۷۰ درصد کودکان از ۱۰ سالگی دارای تلفن هوشمند هستند و در ۱۵ سالگی تحت تأثیر کامل زیست بوم دیجیتال قرار می گیرند؛ بگونه ای که بجای مؤلفه های محلی و ملی، با آرمان های اینترنتی زندگی می کنند و نتیجه قهری آن، شکاف عمیق نسلی است.
وی اضافه کرد: در نگاههای نوین، خانواده باید از تعریف سنتی عبور کرده و به یک زیست بوم تربیتی تبدیل گردد. در این الگو، والدین باید بجای نظارت صرف، با فرزندان همراه شوند و در نقش تفسیرگر محتوا، آنها را در رویارویی با فضای دیجیتال یاری کنند؛ چونکه در وضعیت اقتصادی فعلی، کاهش تعامل اعضای خانواده می تواند شکاف ها را تشدید کند.
نعمتی درباره ی نتایج فردگرایی افراطی نیز اظهار نمود: شبکه های اجتماعی انتخاب های مختلفی را پیش روی افراد قرار داده اند؛ از پذیرش مسئولیت های خانوادگی تا فردگرایی همراه با موفقیتهای ظاهری. این مسیر، تشکیل خانواده را به تاخیر انداخته و افراد را به سوی الگوهای خرده سلبریتی ها سوق داده است.
وی افزود: مطالعات انجام شده در ۴۴ کشور نشان داده است اولویت دادن به مسیر فردی با افزایش افسردگی و گریز از ازدواج ارتباط دارد.
این پژوهشگر حوزه اجتماعی افزود: برعکس تصور اولیه بر اساس این که فناوری می تواند زمان بیشتری برای روابط انسانی فراهم آورد، هوش مصنوعی و گسترش زیست بوم دیجیتال می تواند شدت انزوای اجتماعی را افزایش داده و روابط عاطفی را تحت تأثیر قرار دهد.

ضرورت گفتگوی نخبگانی در حوزه حکمرانی خانواده

در ادامه این جلسه، فاطمه محمدی با اعلام رضایت از ادامه سلسله جلسات اندیشکده شهید حکیم اظهار نمود: بناست در این جلسات میزبان نخبگان دانشگاهی و فعالانی باشیم که در حوزه های مختلف علمی فعالیت می نمایند تا به نقطه نظرهای مشترک و کاربردی در زمینه حکمرانی و سیاستگذاری دست پیدا کنیم؛ نقطه نظرهایی که آثار آن به شکل عینی قابل مشاهده باشد.
سیاست پژوه حوزه زن و خانواده با اشاره به لزوم تبیین تفاوت های اساسی زندگی در حکومت اسلامی با سایر ملل افزود: گفتمانی که به رشد و بالندگی تمدن نوین اسلام کمک می نماید باید گفتمان غالبی باشد که در خیلی از کشورهای توسعه یافته نیز قابلیت استفاده داشته باشد؛ همان گونه که تا حالا در خیلی از مسایل به اجماع نظری رسیده ایم.
محمدی با تکیه بر اهمیت گفت و گو در ایجاد وفاق و یافتن راهکارهای عملیاتی بیان نمود: به دنبال آن هستیم که در این اندیشکده فضای گفتگوی نخبگانی را باز نماییم و این مسیر می تواند در رسیدن به تمدن نوین اسلامی راهگشا باشد؛ تمدنی که بخشی از آن شامل حفظ ارکان، ثابت قدم ماندن و مراقبت از مام میهن است.

حرف آخر اینکه خود این فرایند متمرکز بر تحصیل و کنکور هم اولویت های جوانان را تغییر داده و ازدواج را به حاشیه رانده است. وی افزود: در کنار عوامل عینی و اقتصادی، اتفاقاتی که در مقام ذهن و خیال رخداده، آثار مخرب تری برجای گذاشته است. طباطبایی افزود: اسلام مکتبی جامع نگر است که هم خلوت فردی انسان و هم تکالیف اجتماعی و ساختار نظام اسلامی را تبیین می کند. وی گفت: تجلی این جامع نگری را می توان در مفهوم الگوی سوم زن در اندیشه رهبری مشاهده کرد؛ الگویی که در آن زن نه در انزوای خانوادگی محبوس است و نه مانند الگوی غربی به عنوان ابزاری در اجتماع رها شده، بلکه زنی کنشگر، توانمند و مسئولیت پذیر در کنار ایفای نقش مادری و همسری است. این پژوهشگر حوزه خانواده اضافه کرد: در این نگاه، خانه داری و مادری نه اموری پیش پاافتاده، بلکه جایگاهی متعالی و اثرگذار محسوب می شوند. طباطبایی اظهار داشت: تا آن زمان که انسان سازی و تعالی فردی محقق نشود و هر فرد مسئولیت خودرا به درستی بر عهده نگیرد، رسیدن به خانواده ای متعالی و بدنبال آن جامعه ای در تراز تمدن نوین اسلامی میسر نخواهد شد. وی اشاره کرد: بر این اساس، بازنگری در مشخصه های فردی و تقویت مسئولیت های شخصی، نخستین و مهم ترین گام در این راه است. در ادامه، سیده فاطمه نعمتی، پژوهشگر حوزه اجتماعی، به تحلیل دگرگونی های خانواده در عصر ارتباطات دیجیتال پرداخت و گفت: در عصر حاضر خانواده در حوزه ای بین المللی تعریف می شود و این تغییر سبب شده تعریف سنتی خانواده تحت تاثیر الگوهای غربی قرار گیرد و با وجود ادعاهای توسعه، نهاد خانواده از درون با لطمه های جدی مواجه شود. وی ضمن اشاره به مفهوم بدن مندی در این دیدگاه بیان نمود: قبل تر بدن مندی مبنی بر کارکرد اجتماعی و خانوادگی تعریف می شد، ولی حال شبکه های اجتماعی این تعریف را تغییر داده اند.