زن مسلمان؛ از حاشیه تا متن مقاومت، ۳۷ الگوی زن تراز در نگاه رهبر انقلاب انسان عرشی و کنشگر اجتماعی

زن مسلمان؛ از حاشیه تا متن مقاومت، ۳۷ الگوی زن تراز در نگاه رهبر انقلاب انسان عرشی و کنشگر اجتماعی

خبرگزاری مهر، گروه جامعه – مینا یاری؛

مساله «زن» در دنیای کنونی به یکی از پیچیده ترین و مناقشه برانگیزترین مسایل اجتماعی، فرهنگی و سیاسی تبدیل گشته است. از یک سو، گفتمان مسلط جهانی با ادعای آزادی و برابری، زن را در قالب الگوهایی تعریف مجدد کرده که عملا او را از هویت انسانی، معنوی و کرامت محور تهی ساخته و به ابزاری برای مصرف، لذت و کارکردهای اقتصادی فروکاسته است. از طرف دیگر، در بعضی جوامع، قرائت های ناقص و سطحی از دین، زن را به حاشیه رانده و نقش او را به مجموعه ای از محدودیت ها و باید و نبایدهای تقلیل گرایانه محدود کرده اند. نتیجه مشترک هر دو رویکرد، سردرگمی زن معاصر در فهم هویت، نقش و جایگاه خویش است.
در چنین فضایی، پرسش های بنیادینی پیش روی جامعه قرار دارد: زن کیست؟ نسبت او با ایمان، خانواده و جامعه چه طور تعریف می شود؟ آیا حضور اجتماعی زن در تعارض با معنویت و نقش خانوادگی اوست یا می توان الگویی ارایه داد که این ساحت ها را در یک منظومه منسجم جمع کند؟ و نهایتاً، حقوق زن در نظامی مبتنی بر عدالت چه طور باید فهم و تضمین شود؟
بیانات رهبر انقلاب در دیدار بانوان، ناظر به پاسخ گویی به همین خلأ نظری و گفتمانی است. این بیانات تلاشی برای بازخوانی یک الگوی اصیل اسلامی با تأکید بر شخصیت حضرت زهرا سلام الله علیها است. الگویی که زن را در تراز «انسان عرشی» تعریف می کند؛ انسانی که نسبتش با خداوند، مبنای کنش فردی، اجتماعی و سیاسی او قرار می گیرد و می تواند بدون افتادن در دام افراط و تفریط، معنویت، مسئولیت اجتماعی و عدالت را در کنار یکدیگر محقق سازد.
الگوی فاطمی می تواند پاسخی تمدنی به بحران هویت زن در جهان امروز عرضه نماید و مبنایی برای بازاندیشی در سیاستگذاری ها، گفتمان ها و کنش های اجتماعی در رابطه با زن باشد.
بیانات رهبر انقلاب در دیدار بانوان، صرفا بازخوانی فضائل حضرت زهرا سلام الله علیها یا طرح مجموعه ای از سفارش های اخلاقی و اجتماعی نبود؛ بلکه تلاشی برای تعریف مجدد الگوی زن در تراز اسلام بود. الگویی که اگر درست فهم شود، خیلی از دوگانه های تحمیل شده به زن معاصر از خانه یا جامعه گرفته تا معنویت یا پیشرفت موضوعیت خویش را از دست می دهد.
مرکز ثقل این الگو، شخصیت حضرت زهرا سلام الله علیها است؛ شخصیتی که رهبر انقلاب از او با تعبیر «انسان عرشی» یاد می کنند. این تعبیر، نه یک توصیف شاعرانه، بلکه حامل یک نگاه عمیق به هویت انسانی و اجتماعی زن است.

انسان عرشی؛ پیوند آگاهانه زمین و آسمان

انسان عرشی، انسانی است که نسبت خود با خداوند را در مرکز هویت خویش قرار داده است. چنین انسانی در اوج عبادت، خشوع و اتصال معنوی قرار دارد، اما این اتصال او را از زمین و انسان ها جدا نمی نماید. برعکس هرچه ارتباط او با آسمان عمیق تر می شود، مسئولیت پذیری اش در قبال جامعه پررنگ تر می گردد.
حضرت زهرا سلام الله علیها در عین شب زنده داری، مناجات و دعا برای دیگران، در متن زندگی اجتماعی حضور دارد؛ به فقیر می رسد، ایثار می کند و نسبت به رنج انسان ها بی تفاوت نیست. این تصویر، مرز روشنی میان دینداری اصیل و دینداری تحریف شده ترسیم می کند؛ دینداری ای که نه به انزوا می انجامد و نه به بی مسئولیتی اجتماعی.

نسبت با خدا؛ مبنای کنش زن در هر موقعیت

در این چارچوب، نقش زن نه از پیش تعیین شده و ثابت است و نه تابع فشارهای بیرونی. آن چه کنش زن را معنا می بخشد، نسبت او با خداوند و تشخیص تکلیف الهی در موقعیت های مختلف است.
این بلاتکلیفی در سالیان اخیر فشار مضاعفی بر زنان وارد کرده و آنان را میان دو قرائت افراطی سرگردان ساخته است؛ قرائتی که تمام رسالت زن را در خانه خلاصه می کند و قرائتی که کنشگری صرف اجتماعی را تنها معیار معنادار بودن نقش زن می داند. الگوی زن در منظومه فکری اسلام و در امتداد سیره دختر پیامبر، ناظر به عبور از همین دوگانه است
زنِ تراز الگوی فاطمی، قبل از آنکه از الگوهای اجتماعی یا انتظارات عرفی پیروی کند، از خود می پرسد که در این جایگاه، وظیفه الهی او چیست. گاه این وظیفه در حضور اجتماعی و کنش بیرونی متجلی می شود و گاه در ماندن در خانه و ساختن یک کانون سالم انسانی. هر دو، اگر بر مبنای تشخیص و نیت الهی باشد، پرارزش و تمدن ساز است.

عبور از دوگانه های کاذب؛ نه انزوا، نه رهاشدگی

این نگاه، زن را از گرفتار شدن در افراط و تفریط می رهاند. زن نه صرفا عبادت پیشه ای منزوی می شود که از زندگی و انسان ها فاصله بگیرد و نه چنان در دنیا غرق می شود که پیوندش با معنویت گسسته شود.
ایثارهای حضرت زهرا سلام الله علیها نشان داده است که توجه به خدا، انسان را نسبت به جامعه حساس تر می کند. زنی که لباس عروسی خویش را می بخشد یا غذای اندک خویش را به نیازمند می دهد، دقیقا در نقطه تلاقی معنویت و مسئولیت اجتماعی ایستاده است.
چنین زنی خویش را در مقابل جامعه و دین مسئول می بیند، دغدغه مند است، در بزنگاه ها به تشخیص رسیده و وارد میدان می شود. ارتباط این زن با خدا و پیوند معنوی وی در میدان های کنشگری به زن قدرت تشخیص می بخشد و او را در پیمودن مسیر یاری می دهد.
در این چارچوب، اگر زن در محیط خانه ایفای نقش کند، در همسرداری، خانه داری و تربیت فرزند به بالاترین سطح اثرگذاری می رسد؛ چنان که پرورش شخصیت هایی چون امام حسن، امام حسین و حضرت زینب علیهم السلام گواه آن است و اگر در موقعیت دفاع از ولایت یا مسئولیت اجتماعی قرار گیرد، همان روحیه تشخیص، شجاعت و پیشگامی را بروز می دهد.

تاب آوری در مصیبت؛ ثمره نگاه امتحان محور

یکی از جلوه های برجسته انسان عرشی، تاب آوری در مقابل مصائب است. تحمل سختی ها در زندگی حضرت زهرا سلام الله علیها، برخاسته از نگاه عمیق او به دنیا بعنوان میدان امتحان الهی است.
چنین نگاهی، زن را در مقابل فشارها و رنج ها مقاوم می سازد. مصیبت، او را از مسیر حق خارج نمی کند و به انفعال نمی کشاند؛ بلکه به صبر فعال و پایداری مسئولانه تبدیل می شود.
از همین مبناست که دفاع شجاعانه از حق مظلوم معنا می یابد. کنش حضرت زهرا سلام الله علیها در دفاع از حق، نه امری حاشیه ای و نه احساسی، بلکه امتداد ایمان و تعهد اجتماعی اوست.
همین کنشگری و تاب آوری را در دختر بزرگوار ایشان هم می بینیم. از همین جهت است که زینب کبری سلام الله علیها در عاشورا با شجاعتی مثال زدنی در مقابل دشمن قد علم می کند. او با همین معنویت عرشی و پیوند الهی در دفاع از امام زمان خود بعنوان پرچمدار قیام جلوه می کند بدون این که لحظه ای ضعف از خود نشان دهد.
در این الگو، تبیین حقایق، روشنگری، فهم سیاسی و عمل سیاسی، اجزای جدایی ناپذیر ایمان اند. زنِ مؤمن، به سبب آگاهی از مسئولیت اجتماعی خود، نمی تواند نسبت به سرنوشت جامعه بی تفاوت باشد.
الگوی ارایه شده، زنی را ترسیم می کند که به رشد فکری و معنوی رسیده و قادر به تشخیص است؛ تشخیص زمان سکوت و سخن، تشخیص اولویت ها و تشخیص مسیر حق.
این رشد، لزوماً به حضور بیرونی منتهی نمی گردد. ممکنست زن در خانه بماند و با تربیت نسلی آگاه و مقاوم، اثری عمیق تر از بسیاری کنش های ظاهری بر تاریخ بگذارد.
بیانات رهبر انقلاب، تصویری از زن عرضه می کند که هم با نگاه تحقیرآمیز غرب فاصله دارد و هم با قرائت های متحجرانه ای که زن را به حاشیه می رانند. در هر دو نگاه، زن موجودی صرفا جسمانی تصویر می شود؛ یا باید مهار شود یا مورد بهره کشی قرار گیرد.
در مقابل، منطق اسلامی زن را موجودی با ظرفیت بالای ایمان و حرکت معنوی می داند؛ موجودی که به واسطه قلب مستعد خود، می تواند پیشگام پذیرش حق و واسطه انتقال ارزش های الهی در جامعه باشد.

پیوند زن و ولایت؛ تجربه ای تاریخی

نگاهی به تاریخ نشان داده است هر جا زن به حاشیه رانده شد، جریان های الهی و ولایی نیز تضعیف شدند و هر جا زنان به میدان آمدند، حرکت های ایمانی جان تازه گرفتند. این پیوند، ریشه در نقش ویژه زن در تثبیت و انتقال باورهای عمیق دینی دارد.
رهبر انقلاب عدالت را بعنوان نخستین و بنیادی ترین حق معرفی می کنند؛ عدالتی که هم رفتار خانوادگی را شامل می شود و هم چارچوب های اجتماعی را.
تجربه جوامع مدرن نشان داده که بدون عدالت ساختاری، شعارهای برابری به نتیجه نمی رسد. زن در نظام های ناعادلانه، حتی با تلاش بیشتر، از بهره کمتر برخوردار می شود و این نابرابری، بنیان جامعه را متزلزل می سازد.
تحقق عدالت، نیازمند ارزش گذاری برابر، حمایت های حقوقی، سازوکارهای حکومتی و مداخله فعال دولت برای پیشگیری از ظلم در خانواده و جامعه است.
آنچه در بیانات رهبر انقلاب ترسیم شد، تصویری از زن در تراز انسان عرشی است؛ زنی که ایمان را با مسئولیت اجتماعی، معنویت را با عدالت، و خانواده را با جامعه جمع می کند. این الگو، پاسخی عمیق و تمدنی به مساله زن در جهان امروز عرضه می کند و می تواند مبنای بازاندیشی جدی در سیاستگذاری ها و گفتمان های اجتماعی قرار گیرد.
لذا شکستن دوگانه خانه و جامعه در گروه چنین نگاهی است که برای زن در ارتباطش با ولایت الهی مسئولیت تعریف می کند. یعنی زن می تواند در هر نقطه ای قرار گیرد در آن عرصه سرآمد و تحول آفرین باشد.