بحران هویت مهم ترین دغدغه دختران نسل جدید

بحران هویت مهم ترین دغدغه دختران نسل جدید

خبرگزاری مهر، گروه جامعه:

دغدغه های دختران ۲۰ تا ۳۰ ساله در سالیان اخیر دستخوش تغییرات قابل توجهی شده است. تغییر الگوهای مرجع، گسترش فضای مجازی و تحولات فرهنگی همچون موضوع هایی است که کارشناسان از آنها به عنوان عوامل اثرگذار بر سبک زندگی و اولویت های نسل جدید یاد می کنند. در همین جهت با اعظم شیری، دانشجوی دکتری مطالعات زنان گرایش حقوق زن در اسلام، پژوهشگر حوزه زن و خانواده گفتگو کردیم.

اگر بخواهید دغدغه های دختران ۲۰ تا ۳۰ ساله را اولویت بندی کنید، سه مورد نخست چه خواهند بود؟

شیری: دغدغه ها متفاوت می باشد و نمی توان یک نسخه واحد برای همه دختران ۲۰ تا ۳۰ ساله ارائه نمود. قسمتی از دغدغه ها را باید بصورت کلی دید و بخش دیگر را متناسب با شرایط منطقه ای، قومی و قبیله ای بررسی کرد. شرایط مختلف اساسا در تغییر اولویت ها و دغدغه های دختران اثرگذار است.
اگر بخواهیم باتوجه به ارتباطی که با دانشجوها و نوجوان ها داریم، به مهم ترین دغدغه اینروزها اشاره نماییم، شاید بتوان از تغییر شخصیت یا به تعبیر دقیق تر، نداشتن الگوی واحد و منسجم نام برد.
در گذشته دختران الگوهای ثابتی داشتند؛ مادر، عمه، خاله، زن عمو، زن دایی و خانمهایی که در اطرافشان بودند، الگوهای مرجع آنها محسوب می شدند. حتی سلبریتی هایی که می دیدند نیز حدودا دغدغه های مشترکی داشتند و همه بسمت یک آرمان حرکت می کردند، اما امروز به لطف رسانه ها این مساله ضریب بسیار بالایی پیدا کرده است.
امروز این پیام منتقل می شود که لازم نیست شبیه کسی باشید یا خودتان را به جایگاه فرد دیگری برسانید؛ بلکه خودتان می توانید یک مرجع و الگو برای دیگران باشید. همین سیالیت و نبود مرجعی که بتواند این وضعیت را سامان دهد، یکی از مسایل اصلی دختران و نوجوانان امروز است. بدین سبب اولین مساله را باید نبود یا سیالیت الگوهای مرجع دانست. دومین مساله، حضور فضای مجازی در زندگی است. فضای مجازی خیلی از معادلات را تغییر داده است.
در گذشته خیلی از امکانات و سبک های زندگی در اختیار گروههای خاصی بود و همه به آنها دسترسی نداشتند، اما امروز رسانه این تصویر را بازنمایی می کند که دیگر چیزی به نام حریم خصوصی وجود ندارد. امروز دختری که در پایین ترین سطح اقتصادی یا در نقطه ای دور از امکانات زندگی می کند، آرزوهای خویش را برمبنای سبک زندگی فردی در نقطه ای دیگر شکل می دهد. همین مساله تاثیر عمیقی بر ذهن و سبک زندگی او گذاشته است. به همین دلیل، حضور عمیق و آمیختگی فضای مجازی با حقیقت زندگی، دومین مساله مهم دختران امروز به حساب می آید.
سومین مساله، ضعف مهارت های فردی و اجتماعی است. دختران امروز در خیلی از زمینه ها همچون خودشناسی، حل مساله، کنترل هیجان، مهارت های ارتباطی، همسرداری، مادری و سایر مهارت های زندگی، آموزش کافی دریافت نکرده اند. گویی فرایند جامعه پذیری و تبدیل شدن به یک شهروند مسئول و یک انسان توانمند، آن گونه که باید، در آنها شکل نگرفته است.
وقتی با گروههای مختلف دختران صحبت می نماییم، به وضوح می بینیم که خیلی از آنها متناسب با سن خود برای پذیرش مسئولیت های مختلف آماده نیستند و درک درستی از خیلی از مسایل ندارند. شاید این موارد به تنهایی کلان مساله نباشند، اما ریشه خیلی از دغدغه های امروز دختران را می سازند و سایر مسایل نیز تحت تاثیر همین عوامل قرار می گیرند

آیا این دغدغه ها در مقایسه با یک دهه گذشته تغییر کرده اند؟

شیری: اساسا دغدغه ها متفاوت شده اند. در گذشته دختران ما بدنبال مسایل دیگری بودند و اولویت هایشان چیزهای دیگری بود. اگر به ۱۰ سال قبل برگردیم، هنوز مادری و همسری در اولویت دغدغه های خیلی از دختران قرار داشت، اما امروز این اولویت ها تغییر یافته است.
امروز بیشتر از هر چیز، خود فرد، آرزوها، اشتیاق ها و خواسته های شخصی او اهمیت پیدا کرده است. فردگرایی مطلق بیشتر از گذشته مورد توجه قرار گرفته و زمانیکه اخلاق و خیلی از روابط اجتماعی تحت تاثیر مبانی لیبرالی و نگاه مبتنی بر سود و منفعت قرار می گیرد، طبیعی است که سبک تصمیم گیری افراد نیز تغییر کند.
امروز خیلی از دختران حتی در رابطه با ازدواج نیز با همین نگاه تصمیم می گیرند و این پرسش را از خود می پرسند که آیا این ازدواج به سود من است یا به ضررم؟ این نگاه نسبت به گذشته تفاوت قابل توجهی پیدا کرده است؛ خصوصاً با ظهور فضای مجازی، تاثیر مستقیم آن بر زندگی روزمره و در دسترس بودن دائمی آن، این تفاوت ها پررنگ تر شده است.
البته این به مفهوم آن نیست که دغدغه های گذشته از بین رفته اند؛ آنها همچنان وجود دارند، اما مسایل کلان تری نیز به آنها اضافه شده است. ما در علوم اجتماعی مفهومی به نام «درهم تنیدگی مسائل» داریم؛ یعنی مسایل آن قدر به یکدیگر گره خورده اند که مانند یک کلاف پیچیده شده اند. این درهم تنیدگی از سالهای قبل شروع شده و هر سال، هر دهه، هر شرایط اجتماعی و هر موقعیت جدید، جنس این دغدغه ها را تغییر داده و آنها را متفاوت تر کرده است.
شاید مهم ترین تغییری که بتوان به آن اشاره نمود، این باشد که انسان گذشته خویش را مکلف می دانست؛ خویش را بنده خدا و مخلوق خدا می دید و تلاش می کرد تکلیفش را انجام دهد، اما امروز بیشتر از آن که به تکلیف بیندیشد، خویش را صاحب حق می داند. امروز افراد بیشتر بدنبال حق خود از خانواده، جامعه، همسر و دیگران هستند و این تغییر، ریشه در تحول مبانی معرفتی، ارزشی و هنجارهای اخلاقی جامعه دارد.
تغییر در این مبانی و سیال شدن آنها، به صورت طبیعی جهان امروز را نیز دستخوش تغییر یافته است. در گذشته میان شهر های بزرگ و کوچک تفاوت های زیادی وجود داشت و افراد به طور عمده سبک زندگی مشابهی داشتند، اما امروز رسانه ها و فضای مجازی این فاصله ها را از میان برداشته اند. امروز هر فرد می داند یک سلبریتی خارجی چطور زندگی می کند، چه می پوشد، چه می خورد و چه سبک زندگی ای دارد. حتی در رابطه با سلبریتی های داخلی و اشخاصی که در فضای مجازی مشهور شده اند نیز همین وضعیت وجود دارد. فضای مجازی حدودا چیزی را خصوصی باقی نگذاشته و همین مساله بر تشکیل خواسته ها، انتظارات و دغدغه های نسل جدید تاثیر جدی گذاشته است.

تفاوت دغدغه های دختران در شهر های بزرگ و مناطق کوچک تر را چطور می بینید؟

شیری: اگر بخواهیم دختران تهران را با دختران شهرهایی مانند قم مقایسه نماییم، امکان دارد در ظاهر تفاوت هایی دیده شود، اما وقتی به لایه های زیرین و عمق مساله نگاه می نماییم، می بینیم که این دغدغه ها در خیلی از موارد با یکدیگر تلاقی دارند.
شاید صورت مساله متفاوت باشد، اما بنیان و ریشه آنها یکی است. بعنوان مثال، امکان دارد مساله پوشش در تهران به گونه ای باشد که در تعدادی شهرستان ها، به علت شرایط اجتماعی، هنوز امکان بروز آن وجود نداشته باشد، اما این به مفهوم تفاوت در ذهنیت دختران نیست. اگر با همان دختر ۲۰ تا ۳۰ ساله در یک شهرستان گفت و گو نماییم، خواهیم دید که الزاماً با هنجارهای فرهنگی حاکم بر محیط زندگی خود همسو نیست و امکان دارد تمایل داشته باشد سبک زندگی متفاوتی را تجربه کند.
بنابراین شاید ظاهر و صورت مساله متفاوت باشد، اما در عمق، خیلی از این مسایل با یکدیگر اشتراک دارند و ریشه های مشترکی را دنبال می کنند. البته نباید این نکته را فراموش کرد که دغدغه ها از شهری به شهر دیگر، از فرهنگی به فرهنگ دیگر و از منطقه ای به منطقه دیگر می تواند متفاوت باشد.
قطعاً دغدغه های دخترانی که هنوز در چارچوب های قبیله ای زندگی می کنند، با دغدغه های دختری که در تهران زندگی می کند، یکسان نیست. در تهران، نظارت خانوادگی کمتر، فضای اجتماعی بازتر و روابط متفاوت تر است، اما در خیلی از شهرستان ها هنوز نظارت های خانوادگی، قومی و فامیلی وجود دارد و این موضوع جنس مسایل و دغدغه ها را تغییر می دهد.
آنچه امروز میان خیلی از دختران و نوجوانان، فارغ از محل زندگی آنها، مشترک شده، نتیجه جهانی شدن و گسترش رسانه هاست. رسانه ها سبب شده اند افراد از خصوصی ترین بخش های زندگی یکدیگر نیز باخبر شوند و این موضوع در تشکیل خواسته ها، انتظارات و دغدغه های نسل جدید تاثیر جدی گذاشته است. بنابراین، شاید ظاهر مسایل در شهر های مختلف متفاوت باشد، اما بخش زیادی از آنها مخرج مشترک دارند و ریشه های مشترکی را دنبال می کنند؛ هرچند فرهنگ، جغرافیا، ساختار خانواده و شرایط اجتماعی هر منطقه همچنان در تشکیل نوع و شدت این دغدغه ها نقش مهمی ایفا می کند.

اگر سیاست گذاران بخواهند تنها یک مساله را برای بهبود وضعیت دختران جوان در اولویت قرار دهند، از نظر شما آن مساله چیست و چرا؟

شیری: از دید من، اساساً این سؤال از این جهت که بخواهد تنها یک مساله را به عنوان چاره ارائه کند، محل تأمل است؛ برای اینکه مسایل اجتماعی تک علتی نیستند. هر مشکلی که در جامعه وجود دارد، حاصل مجموعه ای از عوامل است و نمی توان آنرا تنها با یک علت یا یک راهکار برطرف کرد.
امروز با مسایل پیچیده، درهم تنیده و کلاف وار مواجه هستیم. برای حل هر مساله اجتماعی، ابتدا باید مجموعه علل آنرا شناسایی کرد و سپس برای هر یک از آنها برنامه داشت. اگر این اتفاق نیفتد، مساله بصورت ریشه ای حل نخواهد شد. در سالهای قبل نیز بارها شاهد بوده ایم که برای حل یک مساله، قانونی تصویب شده یا سیاستی به اجرا درآمده است تا قسمتی از حواشی آن کاهش پیدا کند، اما بعد از مدتی مشخص شده که همان راه حل، مسایل جدیدی به وجود آورده و باردیگر احتیاج به قانون یا سیاست دیگری احساس شده است.
این تجربه نشان داده است که مسایل اجتماعی را نمی توان با یک علت یا یک اقدام واحد حل کرد و ضروری است مجموعه ای از اقدامات هماهنگ در کنار یکدیگر قرار گیرند. با این وجود، اگر قرار باشد نقطه ای را انتخاب نماییم که سیاست گذار بتواند با اطمینان بیشتری روی آن سرمایه گذاری کند و از آنجا اصلاح را آغاز کند، به اعتقاد من آن نقطه «هویت» است.
هویت زن، هویت دختر و هویت مادر؛ یعنی تصویری که دختران امروز از خود دارند و خودپنداره ای که نسبت به جایگاه و نقش خود در زندگی پیدا می کنند. اگر بتوانیم این مساله را برمبنای ارزش ها، هنجارها و مبانی فکری و اعتقادی متناسب با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی به درستی تبیین نماییم، بخش قابل توجهی از مسایل نیز کم کم اصلاح خواهد شد.
البته این اتفاق یک شبه رخ نمی دهد. نمی توان انتظار داشت فردی که ۲۰ سال با یک نظام فکری و هویتی رشد کرده است، ناگهان مسیر خویش را تغییر دهد. تشکیل هویت، فرآیندی زمان بر است که باید از همان سالیان نخست زندگی آغاز شود. در این راه، خانواده، نظام آموزشی، مدرسه، دانشگاه، رسانه و سایر نهادهای فرهنگی و اجتماعی باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند و هر یک نقش خویش را در تربیت و تشکیل هویت دختران ایفا کنند. اگر این مساله به درستی مورد توجه قرار گیرد و هویت دختران بر پایه باورها، ارزش ها و فرهنگ غنی ایرانی ـ اسلامی تقویت شود، بخش مهمی از بار صدمه ها و چالش های اجتماعی حوزه زنان نیز کاهش خواهد یافت و خیلی از مسائل، مسیر حل شدن را پیدا خواهند کرد.

منبع: modelkids.ir