وقتی انسان به کالا تبدیل می شود پشت پرده تجارت بدن و زیبایی

وقتی انسان به کالا تبدیل می شود پشت پرده تجارت بدن و زیبایی

خبرگزاری مهر – گروه جامعه:

وقتی انسان بجای آن که «انسان» دیده شود، به ظاهر، بدن، جذابیت، میل جنسی یا حتی میزان درآمد و موفقیتش تقلیل پیدا می کند، مرز میان کرامت انسانی و کالا شدن کجاست؟ شاید خیلی از رفتارهایی که امروز در قالب زیبایی، سبک زندگی، سرگرمی یا حتی انتخاب شخصی عادی شده اند، در لایه ای عمیق تر نشانه ای از یک تغییر بزرگ باشند؛ تغییری که در آن انسان کم کم از «صاحب ارزش» به «ابزار تولید ارزش» تبدیل می شود.
گسترش رسانه های اجتماعی، صنعت زیبایی، تبلیغات و اقتصاد مبتنی بر جلب توجه، این پرسش را جدی تر کرده است که آیا انسان امروز بالاتر از گذشته در معرض شی انگاری قرار گرفته است؟ کمیل حسینی، پژوهشگر حوزه جامعه، در گفتگو با گزارشگر مهر، از ریشه های این پدیده، نقش نظام سرمایه و رسانه های جدید در کالا شدن بدن و زیبایی، تاثیر آن بر زنان و خانواده و راهکارهای مواجهه با این روند سخن گفته است. مشروح این گفتگو را در ادامه می خوانید.

منظور از شی انگاری انسان چیست؟

حسینی: شی انگاری ریشه های مختلفی دارد و زمانی که جایگاه انسان از یک موجود دارای شأن و کرامت انسانی به یک ابزار، حیوان و در نهایت یک شیء تنزل پیدا کند، زمینه برای ایجاد انواع صدمه ها، ظلم ها و حتی جرایم فراهم می شود.
وی ضمن اشاره به نقش رسانه های جدید در تشدید این روند اضافه کرد: گسترش اینترنت و ابزارهای چندرسانه ای، در کنار کاهش برخی سازوکارهای نظارت و رصد، زمینه را برای تجاری شدن خیلی از مقولات انسانی فراهم نموده است.
اگر بخواهیم ساده توضیح بدهیم، هر چیزی در عالم کارکردی دارد؛ بطورمثال لیوان برای آب خوردن و چنگال برای غذا خوردن است. انسان هم جایگاه و کارکردهای خودش را دارد. مسئله از جایی شروع می شود که انسان از جایگاه خلیفه اللهی خود کم کم تنزل پیدا کند و ابتدا صرفا به عنوان انسان، سپس حیوان و در نهایت حتی به عنوان یک شیء دیده شود.
وی اضافه کرد: وقتی انسان به یک شیء تبدیل گردد، نوع مواجهه اخلاقی با او هم تغییر می کند. ما وقتی حیوانی را مورد آزار قرار می دهیم، معمولا احساس بدی پیدا می نماییم، چون حیوان را یک موجود جاندار می دانیم؛ اما امکان دارد یک توپ پلاستیکی را پاره نماییم و احساس بدی نداشته باشیم، چون آنرا یک شیء می بینیم.
این پژوهشگر اضافه کرد: بدین سبب زمانی که جایگاه انسان پایین بیاید و انسان در ذهن جامعه به یک شیء تبدیل گردد، زمینه برای انواع ظلم، آسیب، جرم و رفتارهای غیراخلاقی فراهم می شود.

ریشه اصلی شی انگاری در جهان امروز چیست؟

حسینی: ریشه های مختلفی میتوان برای شی انگاری درنظر گرفت، اما در جهان جدید به نظر می آید یکی از اصلی ترین ریشه ها، محور شدن نظام سرمایه است؛ یعنی ایجاد پیوند میان سرمایه، رسانه، قدرت و امر جنسی.
وی اشاره کرد: این ساختار فضایی را برای جامعه جهانی بوجود می آورد که از مقولات مختلف، تولید ثروت صورت بگیرد؛ حتی اگر برای این کار لازم باشد حریم های اخلاقی شکسته شود و جایگاه انسانی تنزل پیدا کند.
پژوهشگر حوزه جامعه اضافه کرد: به ویژه در نظام لیبرال سرمایه داری، با محور شدن وجه اقتصادی، خیلی از مسایل اجتماعی و فرهنگی هم تحت تاثیر نظام سرمایه قرار می گیرند.

شیء انگاری همیشه در جوامع وجود داشته است ؟

حسینی: سرمایه همیشه تا این اندازه که امروز اهمیت دارد، مهم نبوده است. در دوره های مختلف امکان دارد نظام دینی، فرهنگ، سیاست و سایر نظام های اجتماعی نقش بیشتری در شکل دادن به جامعه داشته باشند.
وی اضافه کرد: اما در جهان جدید، نظام اقتصادی و سرمایه نقش بسیار پررنگی پیدا کرده و در کنار آن رسانه هم به این ساختار اضافه شده است؛ رسانه ای که امروز با اینترنت و ابزارهای چندرسانه ای، امکان گسترش تخیل، داستان پردازی و تولید محتوا را به صورت گسترده ای فراهم نموده است.

رسانه چه نقشی در گسترش شی انگاری دارد؟

حسینی: رسانه نقش اساسی دارد. در فضای رسانه ای جدید، به ویژه اینترنت، با گسترش ابزارهای تولید چندرسانه ای، گسترش فضای تخیل و کاهش برخی سازوکارهای نظارت و رصد، زمینه برای تبدیل خیلی از مقولات به یک امر تجاری و کسبی بیشتر شده است.
وی ضمن اشاره به کالا شدن برخی امور انسانی اظهار داشت: امروز بدن انسان می تواند تبدیل به کالا شود، زیبایی انسان کالا شود، رفتار جنسی انسان کالا شود، موفقیت انسان کالا شود و حتی رضایت انسان و خانواده هم در تعدادی موارد به کالا تبدیل شوند. یعنی اموری که قبلاً قابل خرید و فروش نبودند و به تعبیر ما شأنی مقدس داشتند، وارد چرخه خرید و فروش شده اند.

این مسئله در مورد بدن و زیبایی چطور نمود پیدا می کند؟

حسینی: بدن انسان امروز به یک موضوع کسب و کار تبدیل گشته است. امر جنسی، عمل های جراحی، زیبایی، آرایش، رژیم های غذایی و خیلی از مسایل دیگر در قالب کالا و خدمات تجاری عرضه می شوند.
وی اضافه کرد: به ویژه درباره ی زنان، به سبب جایگاه زیبایی و مسایل جنسی، این مسئله نمود بیشتری پیدا می کند و فضای مجازی هم به شدت به آن قدرت می دهد.

آیا شی انگاری فقط در فضای مجازی اتفاق می افتد؟

حسینی: خیر. فضای مجازی سرعت و قدرت بیشتری به این روند داده است، اما این مسئله در فضای واقعی هم اتفاق می افتد.
این پژوهشگر ضمن اشاره به برخی نمونه ها اظهار داشت: امروزدر مراکز لاغری، داروخانه ها، مراکز زیبایی، جراحی ها، پیکرتراشی، تبلیغات، لوازم آرایشی، صنایع غذایی، سینما و خیلی از حوزه های دیگر میتوان این روند را مشاهده کرد.
وی اضافه کرد: فضای مجازی در حقیقت امتداد زندگی واقعی است و با این وجود زندگی واقعی را هم شکل می دهد. وقتی فرد دائماً در فضای مجازی تصاویر جراحی، زیبایی یا محتوای جنسی می بیند، کم کم این معیارها وارد زندگی واقعی او می شوند.

چرا تشخیص این پروسه برای افراد دشوار است؟

حسینی: چون امروز ارکان مختلف اجتماعی درحال ساختن این فضا هستند. فرد امکان دارد یک رفتار را با عنوان زیبایی، اعتمادبه نفس، شکیل بودن، مرتب بودن یا حق انتخاب تعریف کند، اما نداند در لایه های پنهان آنچه اتفاقی درحال رخ دادن است.
وی اشاره کرد: به نظر می آید کاری که میتوان انجام داد این است که انسان به ساحت های عمیق تر و ارزشمندتر خودش توجه کند. اگر فرد ارزش و شأن انسانی خودش را بشناسد، کمتر خودش را در جایگاه ابزار جنسی تعریف می کند و کمتر درگیر این می شود که بدنش چه شکلی یا چه فرمی باشد.

هر نوع توجه به بدن را باید مصداق شی انگاری است ؟

حسینی: هر نوع پرداختن به بدن منفی نیست. گاهی بهداشت و سلامت انسان اقتضا می کند که از بدن خودش مراقبت کند؛ ورزش کند، از محصولات بهداشتی استفاده نماید، از پوستش مراقبت کند یا حتی برای زیبایی به مفهوم درست کلمه اقدام نماید.
وی اضافه کرد: اگر صورت فرد صدمه دیده یا مشکلی در پوست او به وجود آمده باشد، طبیعی است که برای درمان اقدام نماید. بدین سبب ما هر نوع پرداختن به بدن را منفی نمی دانیم؛ مسئله زمانی ایجاد می شود که بدن از جایگاه طبیعی خودش خارج و تبدیل به کالا یا ابزار جنسی شود.

نظام سرمایه چطور به این روند دامن می زند؟

حسینی: نظام سرمایه به جهت اینکه بتواند با قدرت بیشتری جلو برود، نیازمند ایجاد میل و نیازهای جدید است. بنابراین با بوجودآوردن نیازهای بی پایان، افراد را به سوی خرید بیشتر سوق می دهد.
وی اضافه کرد: در عرصه پوشش، مد، لوازم آرایش، عمل های جراحی و خیلی از حوزه های دیگر، احساس نیازهای جدید ایجاد می شود؛ نیازهایی که امکان دارد فرد قبل از آن اصلاً احساس نکرده باشد؛ این ولع سیری ناپذیر برای مصرف و خرید، یکی از پایه های کالا شدن و شی انگاری است.

برای مواجهه با شی انگاری چه باید کرد؟

حسینی: برای این مسئله باید ساحت های مختلف را درنظر گرفت. یک بخش، اقدامات فرهنگی و بخش دیگر اقدامات قانونی می باشد. اگر کسی از مقوله ای که خلاف شأن انسانی است برای کسب درآمد استفاده می نماید، نیاز و میل کاذب بوجود می آورد یا هنجارهای جامعه را می شکند، حاکمیت باید بتواند در چهارچوب قانون مداخله کند.
وی اشاره کرد: البته در کنار مداخله قانونی، کار فرهنگی و اجتماعی هم ضروریست و نمی توان صرفا با برخورد سلبی مسئله را حل کرد.

نقش آموزش و سواد رسانه ای در پایین آوردن این پدیده چیست؟

حسینی: یکی از مهم ترین مسائل، پروسه جامعه پذیری است. نظام آموزش وپرورش، رسانه، تبلیغات و آموزش عالی باید هماهنگ عمل کنند.
وی اضافه کرد: باید ببینیم چه کسی را الگو می نماییم، چه چیزهایی را ارزش می دانیم و چقدر این بخش ها با یکدیگر هماهنگ هستند. همین طور باید به نیازهای واقعی انسان دقت کنیم تا نیازهای کاذب شکل نگیرد.
وی اضافه کرد: اگر جامعه ای داشته باشیم که مردمش از خودشان و زندگی شان رضایت داشته باشند، شادکام باشند، کار مناسب داشته باشند، ازدواج بموقع داشته باشند و سواد رسانه ای کافی داشته باشند، زمینه برای خیلی از صدمه ها و مسیرهای غلط کمتر می شود.

مقابله با این روند ممکن است؟

حسینی:

انسان دارای فطرت است و فطرت انسان بسیار قدرتمند است. ما امروز هم می بینیم میلیونها نفر متوجه شده اند که پرداختن افراطی به ظاهر و بدن الزاماً امر باارزش و معناداری نیست و رضایت واقعی ایجاد نمی کند.
وی در آخر اشاره کرد: باید همزمان در عرصه فرهنگ، آموزش، رسانه، قانون و سیاستگذاری اجتماعی اقدام نمود. اگر محتوای جنسی و هنجارشکنانه صرفا برای جذب مخاطب و کسب ثروت تولید شود، نمی توان اجازه داد در مدت چند سال یا حتی چند کلیپ به فرهنگی که طی صدها و هزاران سال شکل گرفته صدمه بزند. حاکمیت ابزارهای ضروری جهت ورود به این عرصه را دارد و با حمایت اجتماعی میتوان این مسیر را اصلاح کرد.

به طور خلاصه اگر بخواهیم ساده توضیح بدهیم، هر چیزی در عالم کارکردی دارد؛ بطورمثال لیوان برای آب خوردن و چنگال برای غذا خوردن است. وی ضمن اشاره به کالا شدن برخی امور انسانی گفت: امروز بدن انسان می تواند تبدیل به کالا شود، زیبایی انسان کالا شود، رفتار جنسی انسان کالا شود، موفقیت انسان کالا شود و حتی رضایت انسان و خانواده هم در تعدادی موارد به کالا تبدیل شوند. یک بخش، اقدامات فرهنگی و بخش دیگر اقدامات قانونی می باشد.

منبع: مدل کودک