مرخصی زایمان بدون امنیت شغلی قانون دفاع از مادران کجا اجرا نمی شود؟

مرخصی زایمان بدون امنیت شغلی قانون دفاع از مادران کجا اجرا نمی شود؟

خبرگزاری مهر – گروه جامعه:

حمایت از مادران شاغل یکی از مطالبی است که در سالهای اخیر همزمان با اجرای قانون دفاع از خانواده و جوانی جمعیت مورد توجه قرار گرفته است؛ با این وجود، اجرای برخی حمایت های قانونی در محیط های کاری بازهم با چالش هایی همراه می باشد.
مرخصی زایمان، امنیت شغلی مادر بعد از بازگشت به کار، کاهش ساعت کاری، دورکاری و ایجاد مهدکودک در محل کار همچون مطالبی است که مستقیماً با شرایط اشتغال مادران ارتباط دارد. در همین زمینه با ریحانه فیاض، روان شناس سلامت و عضو هیات علمی گروه سلامت و خانواده دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا گفتگو کرده ایم که مشروح آنرا در ادامه می خوانید:

مرخصی زایمان چه شرایطی دارد و چه زنانی مشمول آن می شوند؟

فیاض: بحث زایمان برای زنان مسئله ای است که در واقع تغییرات هورمونی و تغییرات روان شناختی به وجود می آورد. درست است که برای صد درصد زنان این اتفاق نمی افتد، اما برای عموم زنان بواسطه تغییرات هورمونی، مسایل روان شناختی ایجاد می شود که بعضی مواقع همین مسایل روان شناختی تبدیل به مشکل می شود؛ یعنی حتی ممکنست گرفتار اختلالات روان شناختی شوند، مثل اختلال افسردگی بعد از زایمان یا اختلالات اضطرابی.
از منظر روان شناختی، خود این موقعیت هرچقدر فشارها و استرس ها کمتر باشد، مادر می تواند به نحو بهتری از این دوران عبور کند. یکی از استرس ها می تواند در واقع خود حضور فیزیکی در محیط کار باشد.
نیاز کودک هم مطرح می شود. دو سال اول زندگی از مهم ترین سال هایی است که حضور فیزیکی مادر برای کودک مورد نیاز است. ما پس از دو سالگی کم کم بسمت این می رویم که کودک مادر را به شکل یک «اوژه انتزاعی» در می آورد و درونی می کند و اگر در دو سال اول، مادر با کیفیت در کنارش حضور داشته باشد، پس از دو سال کم کم به این سمت می رود که در غیاب مادر هم احساس امنیت کند، چون مادر را درونی کرده است.
اما همین وضعیت و همین دلبستگی ایمن اگر مادر در دو سال اولیه زندگی کودک در کنارش نباشد و حضور فیزیکی نداشته باشد، ممکنست اتفاق نیفتد. بدین سبب این مورد اهمیت خیلی زیادی دارد و حداقل تا دو سال اهمیت حضور مادر خیلی بالاست.

امنیت شغلی زنان پس از بازگشت از مرخصی زایمان چه طور تضمین می شود؟

فیاض: یک مسئله ای که وجود دارد اینست که کارفرماها به خاطر قوانین جوانی جمعیت، ترجیح می دهند بعضاً زنانی را که قابلیت بچه دار شدن دارند، یعنی بانوانی که در سن فرزندآوری هستند یا ازدواج کرده اند و هنوز بچه ندارند، استخدام نکنند؛ به خاطر محدودیت هایی که قانون جوانی جمعیت برای آنها به وجود می آورد.
این موضوع را از چند بعد می شود نگاه کرد. یکی از ابعادش اینست که خود بانوانی که مستعد فرزندآوری هستند، بطورمثال زنی که حامله است یا زنی که تازه ازدواج کرده و قاعدتاً قصد حاملگی هم دارد، برای استخدام و پیدا کردن شغل گرفتار مشکل می شوند.
چون برای کارفرما مزیتی ندارد که نیرویی را استخدام کند که ممکنست مدتی پس از کار بیرون برود. پس یک بخش این مشکل اینست که زنان در شغل یابی گرفتار مشکل می شوند و از این جهت امنیت ندارند.
قانونی که قرار بوده از زنان حمایت کند، در عمل یک سری حواشی به وجود آورده و یکی از این حواشی همین بحث عدم استخدام زنان در سن فرزندآوری است.
از طرف دیگر، زمانی که یک خانم ارتقاء شغلی پیدا کرده و می خواهد برای زایمان بطورمثال یک سال به مرخصی برود، عموماً آن پست و جایگاه شغلی را از دست می دهد. قانون مشخصی هم به جهت اینکه از این دستاوردهایی که تا آن زمان به دست آورده محافظت کند، نداریم.
بنابراین بازگشت آن زن مستلزم اینست که باردیگر از مراحل پایین آغاز کند. این مورد می تواند از راه پیوست های قانونی اصلاح گردد و خودش می تواند مشوقی برای فرزندآوری باشد. اگر خانمی به خاطر ترس از دست دادن موقعیت شغلی و پیشرفت هایی که در شغلش داشته بچه دار نشود، تکمیل قانون به این صورت می تواند کمک کننده باشد.

مادرانی که فرزندان بیشتری دارند، در استخدام مشاغل دولتی امتیاز بیشتری دارند؟

فیاض: تا جایی که من اطلاع دارم، امتیازاتی که برای فرزند داده می شود، بیشتر مربوط به فیش حقوقی مردان است؛ بطورمثال مردی که دو فرزند دارد، به ازای هر فرزند مبلغی به عنوان اضافه حقوق یا مزایا دریافت می کند، اما برای خانم این طور حساب نمی شود و می تواند خودش عاملی برای ظلم به خانم هایی باشد که فرزند دارند.

کاهش ساعت کاری مادران در چه جاهایی اجرا شده است؟

فیاض: اولاً قانون خوبی است؛ همین که مادرانی که فرزند زیر شش یا هفت سال دارند، می توانند یکروز به اصطلاح «پاس شیر» بگیرند یا روز مادرشان را داشته باشند و آف باشند، یا بطورمثال در هفته دو ساعت یا یک ساعت زودتر بروند، در هر صورت اندازه یکروز می توانند کمتر کار کنند.
اما یک مسئله ای که وجود دارد اینست که اجرای این قانون بستگی به مدیر آن مجموعه دارد. اگر مدیر آن مجموعه با داشتن پاس شیر یا آن امکان موافقت نکند، آن خانم نمی تواند از این قانون استفاده نماید.
ما الان بعضی جاها را می بینیم که مدیر به بهانه کمبود نیرو، زیاد بودن کار یا ماندن کار، اجازه اجرای این قانون برای خانم ها را نمی دهد. حتی من این مورد را در پزشکان طرح هم دیدم. این قانون برای آنها وجود دارد اما اجرا نمی شود؛ چونکه درمانگاه یا بیمارستانی که در آن هستند به نیروی آنها نیاز دارد و اینجا تبعاتی برای مادر و فرزند ایجاد می شود.

مهدکودک در محل کار، چند دستگاه واقعا این قانون را اجرا کرده اند؟

فیاض: اشراف من معرف کل جامعه نیست، اما در چند جایی که دیدم، مثل دانشگاه ها و دو وزارت خانه، بحث مهدکودک وجود دارد. مهدکودک همگانی است و این هم جزو حسن هایی است که وجود دارد؛ هم بحث هزینه ندارد و هم خیال راحتی برای مادران است، همین که نزدیک مادران هستند و اگر بچه ها نیاز داشته باشند، مادر دردسترس است.
این یکی از محاسنی است که در بسیاری از دستگاه ها دیدم اجرا شده، اما اشراف ندارم که در چه دستگاه هایی دقیقاً اجرا نشده است.
یک نکته هم که در ارتباط با این مورد می تواند این قانون و احساس امنیت مادران را کامل کند، محتوا و شیوه عملکرد مهدکودک هاست. شیوه عملکرد مهدکودک ها باید بازنگری شود و پروتکلهای آنها مبتنی بر نظریه های به روز تربیتی بازتولید، آموزش و اجرا شود.
این موضوع هم در تربیت خردسالان که قاعدتاً برای آینده کشور می تواند کمک کننده باشد، اهمیت دارد و هم می تواند در احساس امنیت مادران مؤثر باشد.

در کدام مجموعه ها دورکاری مادران اجرا شده است؟

فیاض: تا الان ندیدم جایی اجرا شده باشد که بطورمثال مجموعه ای را ملزم کند اجازه دهد مادر حداقل در دو سال اول زندگی کودک، دورکاری داشته باشد. من این را جایی ندیدم که مدیر را ملزم کند.
اینکه مجوز اجرای قانون جوانی جمعیت را به دست مدیران مجموعه ها بدهند، می تواند یک مشکل و خلأ باشد؛ چون بسیاری از مجموعه ها مدیرانی دارند که اصلاً با این قوانین موافق نیستند و نگاه خوبی به آنها ندارند و حتی اگر همراهی هم بکنند، ممکنست اجرای قانون بشکل کامل اتفاق نیفتد.

یکی از چالش های مادران شاغل در تداخل تعطیلی مدارس و کار مادران چیست؟

فیاض: یک مسئله دیگر هم اخیراً بوجود آمده که موجب تشویش اذهان مادران شده و حتی به حدی رسیده که واقعا می تواند منجربه انواع و اقسام اختلالات سلامت روان در مادران شود؛ بحث تداخل تعطیلی های مهدکودک ها و مدرسه ها با کار مادران است.
در تصمیماتی که درباره ی مدارس و مهدکودک ها گرفته می شود، کمتر به مادران نگاه می شود. اگر مدرسه مجازی می شود یا مهدکودکی تعطیل می شود، تکلیف مادری که شاغل است چیست؟
ممکن است یک مادر کارمند باشد، یک مادر شغل آزاد داشته باشد، یک مادر استاد دانشگاه باشد یا پزشک باشد. اگر پزشک یا استاد دانشگاه باشد، باید سر کلاس یا بیمارستان برود و خودش باید تدریس یا کار کند.
واقعاً امکان این که مادر کار خودش را رها کند و به مدرسه مجازی فرزندش یا مهدکودک تعطیل شده او برسد، خیلی پایین است. این مورد هم جای بحث و بررسی زیادی دارد تا چنین اتفاقاتی نیفتد.
بطور خلاصه، دفاع از مادران شاغل یکی از مطالبی است که در سالیان اخیر همزمان با اجرای قانون دفاع از خانواده و جوانی جمعیت مورد توجه قرار گرفته است؛ با این حال، اجرای برخی حمایت های قانونی در محیط های کاری بازهم با چالش هایی همراه می باشد. درست است که برای صد درصد زنان این اتفاق نمی افتد، اما برای عموم زنان بواسطه تغییرات هورمونی، مسائل روان شناختی ایجاد می شود که بعضی مواقع همین مسائل روان شناختی تبدیل به مشکل می شود؛ یعنی حتی ممکنست گرفتار اختلالات روان شناختی شوند، مثل اختلال افسردگی پس از زایمان یا اختلالات اضطرابی. ما بعد از دو سالگی کم کم بسمت این می رویم که کودک مادر را به صورت یک اوژه انتزاعی در می آورد و درونی می کند و اگر در دو سال اول، مادر باکیفیت در کنارش حضور داشته باشد، بعد از دو سال کم کم به این سمت می رود که در غیاب مادر هم احساس امنیت کند، چون مادر را درونی کرده است.

منبع: مدل کودک