سونامی نقره ای در خراسان رضوی بحران سالمندان بی سرپرست

سونامی نقره ای در خراسان رضوی بحران سالمندان بی سرپرست

خبرگزاری مهر- گروه استان ها، فاطمه سعادتیان نیک؛ تغییر ساختار هرم سنی کشور و حرکت پرشتاب ایران بسمت پیری جمعیت، زنگ خطرهای جدی را در حوزه های سلامت، خدمات حمایتی و زیرساخت های رفاهی به صدا درآورده است. استان خراسان رضوی گرچه اکنون با دارا بودن بالغ بر ۷۲۰ هزار سالمند در جایگاه استانهای نسبتاً جوان کشور قرار دارد، اما میزبانی سالانه از میلیونها زائر، بار مالی سنگین مراقبت های بالینی و پدیده های نوظهوری نظیر رهاشدگی و سالمندان مجهول الهویه، این خطه را در خط مقدم مواجهه با بحران سالمندی قرار داده است؛ واقعیتی که ضرورت تعریف مجدد بسته های مراقبت تخصصی و هماهنگی ۲۸ دستگاه اجرایی را دوچندان می کند.

ورود به پدیده جهانی و جایگاه ایران در سرعت سالمندی

سالمندی جمعیت یکی از بزرگ ترین تحولات جمعیتی و اجتماعی قرن بیست ویکم به شمار می رود؛ فرآیندی که در خیلی از کشورهای توسعه یافته طی بیشتر از پنج تا هفت دهه رخ داد و به این جوامع فرصت داد تا زیرساخت های اقتصادی، درمانی و بیمه ای خودرا متناسب با آن بازآفرینی کنند. با این وجود، ایران حالا در بین پنج کشور نخست جهان از منظر شتاب سالمند شدن هرم جمعیتی قرار گرفته است. کاهش محسوس نرخ موالید و افزایش امید به زندگی، کشور را بسمت پدیده ای سوق داده که متخصصان علوم اجتماعی و سلامت از آن بعنوان «سونامی نقره ای» یاد می کنند؛ رخدادی که اگر بدون تدارک سازوکارهای پیشگیرانه فرا برسد، نظام های سلامت و تأمین اجتماعی را با مشکلات زیرساختی مواجه خواهد نمود.
در پهنه جغرافیایی شرق کشور، استان خراسان رضوی با خصوصیت های جمعیتی، اقلیمی و فرهنگی خاص خود، جایگاه منحصربه فردی در معادله سالمندی دارد. با وجود این که بیشتر از ۱۰ درصد از بافت جمعیتی استان را افراد بالای ۶۰ سال می سازند و این رقم استان را در رتبه بیست ودوم کشوری از حیث پیری قرار داده، اما جمعیت اسمی سالمندان استان یعنی بالغ بر ۷۲۰ هزار نفر، جمعیتی فراتر از مجموع ساکنان خیلی از استانهای کشور است. کلان شهر مشهد به واسطه مهاجرپذیری، حاشیه نشینی گسترده و گستردگی بافت های شهری و روستایی نیازمند توجه، در رویارویی با چالش های زیستی و رفاهی سالمندان با بار مضاعفی روبروست که ضرورت مدیریت هوشمندانه و تخصیص منابع پایدار را طلب می کند.
سالمندی صرفا یک عدد تقویمی یا مرحله ای زیستی نیست، بلکه زنجیره ای پیچیده از مسایل درهم تنیده اجتماعی، بهداشتی و روانی است. گذار از دوره فعالیت اقتصادی به دوره بازنشستگی همراه با کاهش درآمد، گسترش خانواده های هسته ای و کاهش حمایت های عاطفی خانوادگی سنتی، تنهایی و انزوای روانی را به چالش اول ارشدان جامعه بدل کرده است. همزمان، شیوع اختلالات شناختی نظیر آلزایمر، بیماری های مفصلی و قلبی-عروقی، بار درمانی هنگفتی را به سبد معیشت خانواده ها تحمیل می کند. در این چرخه، هرگونه گسست در چترهای حمایتی و بیمه ای می تواند خانواده ها را در نگهداری والدین سالمند خود گرفتار فروماندگی کند.

جایگاه مشهد مقدس و چالش سالمندان مجهول الهویه و فاقد سرپرست

جایگاه زیارتی کلان شهر مشهد باعث شده این شهر علاوه بر رسیدگی به جمعیت مقیم خود، با پدیده ای ویژه به نام رهاشدگی سالمندان دچار زوال عقل یا فاقد سرپرست در روزهای پیک سفر مواجه شود. قرار گرفتن بار نگهداری صددرصدی این افراد بر دوش مراکز حمایتی دولتی و خیریه، نشان دهنده ابعاد عمیق تر این بحران است. به منظور تحلیل دقیق تر ابعاد این مسئله، در این گزارش جامع، ابعاد مدیریتی، تخصصی پزشکی و بهداشتی روانی سالمندی در استان با افراد متخصص در این زمینه بررسی نموده ایم.

هشدار بهزیستی درباره ی شتاب سالمندی در خراسان رضوی

مهدی برجی، مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار داشت: بر مبنای تعریف سازمان بهزیستی، افراد ۶۰ سال به بالا سالمند محسوب می شوند و اکنون قریب به ۷۲۰ هزار سالمند در خراسان رضوی داریم که حدود ۱۰.۳ درصد جمعیت استان را می سازند.
مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی اضافه کرد: خراسان رضوی از نظر سهم جمعیت سالمند در رتبه ۲۲ بین ۳۴ استان کشور قرار دارد و جزو استانهای نسبتاً جوان شمرده می شود، اما نکته مهم، شتاب بالای سالمندی در کشور است؛ بطوریکه ایران از نظر سرعت سالمند شدن جمعیت، جزو پنج کشور برتر دنیاست.
وی ضمن اشاره به لزوم برنامه ریزی برای سالمندی جمعیت بیان کرد: شورای سالمندی در استان با مسئولیت استاندار و دبیری بهزیستی تشکیل شده و ۲۸ دستگاه در آن عضویت دارند و هر دستگاه متناسب با وظایف خود باید در حوزه سالمندی وارد عمل شود.
برجی با اشاره به اینکه یکی از مهم ترین چالش های سالمندان «تنهایی» است، اضافه کرد: توسعه مراکز روزانه سالمندان از برنامه های بهزیستی است تا سالمندان بتوانند در طول روز از خدمات آموزشی، توانبخشی و اجتماعی استفاده نمایند. در این مراکز خدماتی مانند آموزش تغذیه سالم، جلوگیری از آلزایمر، ورزش، یوگا، موسیقی و فعالیتهای هنری عرضه خواهد شد.
مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی اظهار داشت: اکنون ۴۲ مرکز شبانه روزی سالمندان و ۱۷ خانه حمایتی در استان فعال است و حدود یک هزار و ۸۰۰ سالمند در این مراکز نگهداری می شوند.
وی یکی از مهم ترین بخش های خدمات بهزیستی را ساماندهی سالمندان مجهول الهویه و فاقد سرپرست مؤثر مطرح کرد و اضافه کرد: از مجموع سالمندان نگهداری شده در مراکز شبانه روزی، ۳۹۰ نفر مجهول الهویه یا فاقد سرپرست مؤثر هستند و خدمات نگهداری این افراد به شکل ۱۰۰درصدی توسط بهزیستی تأمین می شود.
برجی اضافه کرد: بخشی از سالمندان رهاشده در مشهد نیز به علت مبتلا شدن به آلزایمر یا خروج از منزل و ناتوانی در شناسایی خانواده، در مراکز تحت پوشش بهزیستی ساماندهی می شوند. بخصوص در روزهای افزایش سفر، موارد بیشتری از سالمندان مجهول الهویه در مشهد به بهزیستی معرفی می گردند.
مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی ضمن اشاره به رشد هزینه های نگهداری سالمندان اظهار داشت: هزینه نگهداری یک سالمند در خانه یا مرکز به بیشتر از ۳۳ میلیون تومان رسیده و رشد هزینه ها باعث شده سال جاری تعداد سالمندان حاضر در مراکز شبانه روزی کاهش پیدا کند.
وی اضافه کرد: بیشتر از ۹۰ درصد سالمندان حاضر در مراکز شبانه روزی دارای سبد دارویی هستند و به صورت مستمر دارو مصرف می کنند.
برجی درباره ی پراکندگی مراکز سالمندان در استان اظهار داشت: از ۴۲ مرکز شبانه روزی سالمندان، ۲۱ مرکز در مشهد قرار دارد. در نیشابور و سبزوار مراکز شبانه روزی زنان و مردان به شکل جداگانه فعالیت می نمایند و در دیگر مراکز، زنان و مردان در یک مجموعه نگهداری می شوند و تعداد زنان و مردان تقریبا برابر است.
مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی درباره ی خانه های حمایتی سالمندان نیز اظهار داشت: این خانه ها برای سالمندانی است که توان انجام امور روزمره خودرا دارند. به طور معمول حدود ۱۰ سالمند در یک خانه زندگی می کنند و با کمک یک مراقب، امور روزمره مانند خرید و آشپزی را انجام می دهند تا استقلال و قابلیت آنان حفظ شود. سال جاری نیز یک خانه حمایتی سالمندان در زاوه افتتاح شده است.
وی همین طور از فعالیت پنج مرکز روزانه سالمندان در استان اطلاع داد و اظهار داشت: برای نگهداری هر سالمند در مراکز شبانه روزی، سال جاری حدود ۱۸ میلیون تومان یارانه پرداخت می شود و یارانه مراکز روزانه نیز حدود هشت میلیون تومان است.
برجی در جواب پرسشی درباره ی آمار زنان سالمند مجرد، متأهل یا بیوه و میزان برخورداری آنان از بیمه و پشتوانه مالی اظهار داشت: آمار جامع و یکپارچه ای از وضعیت کل سالمندان استان در اختیار بهزیستی نیست، چونکه این سازمان متولی واحد تمام امور سالمندان محسوب نمی شود.
مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی تاکید کرد: باتوجه به روند سالمندی جمعیت، همکاری همه دستگاه های عضو شورای سالمندی برای جلوگیری از تشکیل چالش های جدی در سال های آتی لازم است.

طب سالمندی و سندروم های چندگانه

علیرضا متین فر، متخصص طب سالمندان و عضو هیأت علمی دانشگاه در گفتگو با خبرنگار مهر ضمن اشاره به پیچیدگی های تشخیصی و درمانی در سنین پیری اظهار داشت: طبابت سالمندان به هیچ عنوان تکرار پروتکلهای بزرگسالان در دوزهای پایین تر نیست؛ فیزیولوژی بدن سالمند به علت افت کارآیی اندام های حیاتی گرفتار تغییرات عمده می شود و مدیریت سلامت این افراد به نگاهی چندبعدی نیاز دارد.
متخصص طب سالمندان و عضو هیأت علمی دانشگاه اضافه کرد: یکی از مهم ترین معضلات بالینی سالمندان «چنددارویی» یا مصرف همزمان بیشتر از ۵ قلم دارو است. همانطور که در آمار مراکز مراقبتی اشاره شد که بیشتر از ۹۰ درصد سالمندان دارای سبد دارویی مستمر هستند، خطر تداخلات دارویی، صدمه های گوارشی، کلیوی و افت ناگهانی فشار خون در این جامعه بسیار بالاست. این افت فشارها اغلب منتج به سقوط، شکستگی سر استخوان ران و درنتیجه زمین گیر شدن طولانی مدت فرد می شود.
وی ضمن اشاره به رشد بیماری های زوال عقل و آلزایمر خاطرنشان کرد: آلزایمر تنها یک اختلال فراموشی ساده نیست، بلکه فرد را با از دست دادن مهارت های ارتباطی، جهت یابی و استقلال فردی مواجه می کند. این بیماری یکی از مهم ترین ریشه های گم شدن یا رهاشدگی سالمندان در شهرهایی نظیر مشهد است. تشخیص زودهنگام در مرحله اختلال شناختی خفیف (MCI) با مداخلات ساده ذهنی، بازیهای فکری و اصلاح تغذیه می تواند تا ۵ سال پروسه پیشرفت بیماری را به تأخیر بیندازد.
متین فر درباره ی توانبخشی حرکتی و سارکوپنی (تحلیل عضلانی) اشاره کرد: بی حرکتی، قاتل خاموش سلامت سالمند است. از دست رفتن توده عضلانی منتج به ناتوانی حرکتی و وابستگی کامل می شود. توسعه مراکز روزانه که امکان ورزش های هوازی سبک، یوگا و هیدروتراپی را فراهم می کنند، دقیقاً همان نسخه پیشگیرانه ای است که نیاز بیمارستان ها به تخت های بخش مراقبت های ویژه را می کاهد. هزینه یکروز بستری در بخش مراقبت های ویژه چندین برابر هزینه ماهانه پیشگیری در این مراکز است.
متخصص طب سالمندان و عضو هیأت علمی دانشگاه تاکید کرد: دانشگاه های علوم پزشکی باید دوره های تربیت مراقبین تخصصی سالمند (بهیاران و مراقبان بالینی خانگی) را با همکاری سازمان آموزش فنی وحرفه ای و بهزیستی گسترش دهند تا خانواده ها بتوانند با هزینه ای منطقی، مراقبت استاندارد پزشکی را در محیط امن منزل تجربه کنند.

انزوای اجتماعی و مراقبت جامعه محور از سالمندان

زهرا حسینی راد، دکترای روانشناسی بالینی و پژوهشگر سلامت سالمندی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر به واکاوی ریشه های روانی افت کیفیت زندگی در سالمندان پرداخت و اظهار داشت: بزرگ ترین صدمه خاموش در دوره سالمندی، تجربه عمیق «تنهایی اگزیستانسیال» و حس سربار بودن برای فرزندان است. سالمندی که احساس کند استقلال و کارآیی خود در چرخه خانواده را از دست داده، به سرعت در معرض افسردگی پنهان قرار می گیرد.
دکترای روانشناسی بالینی و پژوهشگر سلامت سالمندی اضافه کرد: الگوی موفق در تمام نظام های سلامت دنیا، الگوی «سالمندی فعال و درجا» (Aging in Place) است؛ یعنی سالمند تا جای ممکن در بستر خانه و محله خود با حفظ استقلال زیست کند و به آسایشگاه ها منتقل نشود. خانه های حمایتی کوچکی که بهزیستی توسعه داده، گامی مثبت به سمت این الگوست، چونکه افراد در محیطی شبیه خانه، نقش فعال اجتماعی، حس مالکیت و مشارکت در خرید و پخت وپز را حفظ می کنند.
وی با تاکید بر تاثیر هنردرمانی و موسیقی درمانی در مراکز روزانه اضافه کرد: مراکز روزانه سالمندان پادزهر انزوای مدرن هستند. وقتی سالمند از ساعت ۸ بامداد تا ۲ بعدازظهر در محیطی شاداب با همسالان خود گفتگو می کند، شعر می خواند، موسیقی گوش می دهد و خاطره گویی می کند، هورمون های استرس کاسته شده و تاب آوری او در رویارویی با دردهای مزمن افزایش خواهد یافت.
حسینی راد ضمن اشاره به وضعیت زنان سالمند بیان داشت: زنان سالمند به علل مختلفی نظیر امید به زندگی بیشتر از مردان، دستمزد کمتر در طول دوره جوانی و فقدان پشتوانه های بیمه ای مستقل در صورت فوت همسر، آسیب پذیری روانی و مالی مضاعفی دارند. احساس ناامنی اقتصادی در زنان سالمند مستقیماً به اختلالات اضطرابی و افت سیستم ایمنی می انجامد که باید در سیاستگذاری های کلان تدبیری ویژه برای آن اتخاذ شود.
دکترای روانشناسی بالینی و پژوهشگر سلامت سالمندی اشاره کرد: رسانه ها و آموزش و پرورش باید فرهنگ سازی احترام و تکریم بین نسلی را در دستور کار قرار دهند. شکاف نسلی باعث شده نوه ها نتوانند با پدربزرگ و مادربزرگ خود دیالوگ برقرار کنند. پر کردن این شکاف، سلامت روان کل جامعه را در رویارویی با سالخوردگی جمعیت تضمین خواهد نمود.

لزوم بازبینی در ساختار هزینه ها و تقویت پوشش های بیمه مراقبت طولانی مدت (LTC)

رسیدن هزینه ماهانه نگهداری هر سالمند به ارقام بیشتر از ۳۳ میلیون تومان، زنگ هشداری جدی برای نظام اقتصادی خانوارها و بودجه های حمایتی دولت می باشد. پوشش های بیمه ای پایه فعلی تنها بخش های اندکی از خدمات بستری و دارویی حاد را جبران می کنند و عملا هیچ چتر حمایتی برای خدمات توانبخشی روزانه، فیزیوتراپی خانگی، پانسمان زخم بستر و مراقبت های تسکینی درنظر نگرفته اند. تا وقتی که مفهوم «بیمه مراقبت طولانی مدت» (Long-Term Care) وارد ساختار بیمه ای کشور نشود، فشار مالی مراقبت مستقیماً بر دوش خانواده ها سنگینی خواهد نمود و خطر رهاشدگی سالمندان نیازمند را افزایش خواهد داد.

مناسب سازی زیرساخت های شهری با رویکرد «شهر دوستدار سالمند»

فراتر از حیطه مراکز توانبخشی، کلان شهری مانند مشهد باید به استانداردهای «شهر دوستدار سالمند» نزدیک شود. مبلمان شهری غیراستاندارد، پل های عابر پیاده فاقد آسانسور، اتوبوس های غیرهمسطح و پیاده روهای ناهموار، سالمندان را به حبس خودخواسته در منازل محکوم می کنند؛ حبسی که خود آغازگر چرخه افسردگی، زوال شناختی و بی حرکتی مفرط است. شهرداری ها و نهادهای قانون گذار باید ضوابط دسترس پذیری را در تمامی فضاهای عمومی و بوستان ها الزامی کنند تا سالمند بتواند بدون هراس از افتادن، در اجتماع حضور داشته باشد.

ضرورت تشکیل پایگاه جامع داده ها و یکپارچگی مدیریت امور سالمندان

یکی از اساسی ترین موانع در برنامه ریزی هدفمند برای ۷۲۰ هزار سالمند خراسان رضوی، فقدان یک پایگاه داده متمرکز و یکپارچه است. اکنون دستگاه های مختلفی نظیر بهزیستی، کمیته امداد، دانشگاه علوم پزشکی، صندوق های بازنشستگی و سازمان تأمین اجتماعی هر یک بخشی از اطلاعات را در اختیار دارند، اما سیستم واحدی برای پایش خط فقر سالمندان، سالمندان تنهازیست، زنان فاقد بیمه و نیازمندان به مراقبت خانگی وجود ندارد. هم افزایی حقیقی در شورای سالمندی استان مشروط به اتصال داده های این ۲۸ دستگاه و تشکیل پرونده الکترونیک سلامت و رفاه سالمندی است.

رسالت اخلاقی، فرهنگی و چشم انداز مواجهه با تحول نقره ای

جامعه ای که قدردان سالمندان خود نباشد، آینده پایداری نخواهد داشت. سالمندان گنجینه های هویتی، فرهنگی و تجربی جامعه ما هستند. گذر موفق از پیچ تند پیری جمعیت نیازمند درک این حقیقت است که سالمندی پایان راه نیست، بلکه فصلی نو از حیات انسانی است که شایسته زیست با عزت، امنیت و دسترسی عادلانه به خدمات است. همگرایی دولت، خیرین، جامعه پزشکی و نهادهای مدنی تنها کلید تبدیل تهدید سالمندی پرشتاب به مجالی برای توسعه عدالت اجتماعی و ارتقاء سرمایه انسانی کشور خواهد بود.

منبع: modelkids.ir